Zeg nooit 'zwaluw' tegen een gierzwaluw!

 De gierzwaluw heeft een torpedovormig lichaam, lange sikkelvormige vleugels en een licht gevorkte staart. Hij is donkerbruin en heeft een lichte keelvlek, maar op enige afstand lijkt de vogel egaal zwart.

 Gierzwaluwen kunnen tijdens de zomermaanden vaak geobserveerd worden boven onze dorpen en steden. Vooral 's morgens en 's avonds scheren groepjes gierzwaluwen laag over de daken en tussen de huizen door. Daarbij laten ze een schril ‘srie srie srie’ horen. Het karakteristieke geluid van een zwoele zomeravond…

Ondanks hun naam en hun zwaluwachtige uiterlijk zijn gierzwaluwen strikt gesproken geen echte zwaluwen. Ze zijn nauwer verwant aan de veelkleurige tropische kolibries dan aan de sterk gelijkende huis-, boeren- of oeverzwaluw!

Op blitzbezoek in Europa

Gierzwaluwen brengen het grootste groot deel van hun leven door in Afrika, ten zuiden van de Sahara. In de tropen profiteren ze van de vele insecten die er het gehele jaar rondvliegen. Gierzwaluwen zijn slechts kort in ons land, juist lang genoeg om hun jongen groot te brengen. Ze komen hier toe omstreeks eind april, begin mei en tegen half augustus zijn ze bijna allemaal terug weg.

Een leven lang in de lucht…

Gierzwaluwen leven erg lang, soms wel 15 tot 20 jaar. Het grootste deel van dit leven wordt vliegend doorgebracht. Eten, nestmateriaal verzamelen, paren en zelfs slapen doen ze in de lucht!

…maar broeden op de vaste grond

Alleen om te broeden (en soms bij extreem slecht weer) verlaten gierzwaluwen tijdelijk het luchtruim.

En dan nog zoeken ze hun nestplaats liefst zo hoog mogelijk op. Oorspronkelijk waren gierzwaluwen bewoners van rotsen en kliffen. Net als de huiszwaluw hebben ze door de eeuwen heen de rotsen echter ingeruild voor onze huizen. Thans broeden gierzwaluwen in steden en gemeenten, waar ze vooral oude gebouwen bewonen. Hier vinden ze nog nestmogelijkheid onder kapotte of scheefliggende dakpannen, langs schoorstenen, bij dakkapellen, bij regenpijpen, achter kapotte roostertjes en bij muurankers. Gierzwaluwen zijn koloniebroeders, wat wil zeggen dat ze met verschillende koppels samenwonen. Ze zijn bovendien heel plaatstrouw. Eens er gierzwaluwen in je huis zitten, blijven ze er (indien ze niet verstoord worden) generaties lang.

Rond 20 mei worden twee à drie eieren gelegd die, afhankelijk van de weersomstandigheden uitgebroed worden in 19 tot 24 dagen. Het mannetje en vrouwtje broeden afwisselend op de eieren. Als ze jongen hebben, maken de volwassen gierzwaluwen van al de insecten gevangen tijdens een lange voedselvlucht een grote voedselbal waarmee ze ten slotte naar het nest vliegen. De jongen worden dus maar af en toe gevoed, maar dan wel met een flinke voedselbal ineens. Per dag eet een gierzwaluwgezin tot 20.000 insecten! De jongen groeien snel en na zes weken zijn ze klaar om uit te vliegen.

Onzekere aantallen

De hoogste concentraties aan gierzwaluw zijn duidelijk te vinden rond de grote Vlaamse steden. Maar ook in de kleinere stedelijke kernen zoals Dendermonde, Lokeren of Wetteren vindt men hoge concentraties. De vogels zijn bijzonder moeilijk te inventariseren zodat het niet mogelijk is een populatieschatting te maken voor Vlaanderen. In Klein-Brabant waar de gierzwaluwen wel op de voet gevolgd werden tussen 1988 en 2001 toonden tellingen een afname met 36%. Deze afname geldt vermoedelijk voor gans Vlaanderen.

Gezocht: woning met spleten en kieren

Het verdwijnen van geschikte nestplaatsen is de belangrijkste reden voor de afname van het aantal gierzwaluwen in onze steden en gemeenten. Gierzwaluwen broeden vooral in oude gebouwen. Deze oude gebouwen, zoals bijvoorbeeld de negentiende-eeuwse gordels rond de steden, worden tegenwoordig in hoog tempo gerestaureerd of afgebroken. Bij deze restauraties worden alle kieren en spleten gedicht, waardoor de gebouwen ongeschikt worden voor gierzwaluwen (en andere bewoners zoals mussen, spreeuwen, vleermuizen, …). Ook onze nieuwbouw geeft hen geen mogelijkheden; alles is hermetisch dicht. Verder zijn de moderne dakpannen, met hun dubbele sluiting, ook ontoegankelijk voor vogels.

Door hun hoge plaatstrouw en hun extreme terughoudendheid ten aanzien van nieuwe broedplaatsen kunnen zo hele kolonies in amper enkele jaren verdwijnen uit steden. Er moet dringend werk van gemaakt worden om de gierzwaluw nestplaatsen te garanderen! Anders zal de afname zich alleen maar verder doorzetten.